استیلای انسان کامل، اعظم مخلوقات، وجود مبارک پیامبر اکرم(ص) از مقام و مرکز تدبیر، اراده و مشیت عالم با علم و قدرت شفاعت، بر تمامیت حیات که ظاهر و مظهر آن آب و باطن و تأویل آن دارندگان مقام عصمت‌اند. با این تأویل، فلسفه «لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» و آزمایش مؤمنین هم آشکار و مبرهن می‌شود.

بهشت، تجلی صفات و اعمال و ظهور و بروز عالم، نفس مؤمن در آخرت است. نهرهای جاری در بهشت، همان علوم و معارفی محسوب می‌شود که موجب حیات قلب بوده است؛ چون مؤمنین با علم و معرفت، اقرار به وحدانیت خدا، اسما و صفات ذات مقدس او و اقرار به حقانیت امام و پیامبر، قلب خود را از این علوم آبیاری کرده‌اند؛ در آنجا نیز ظهور این علوم که حیات قلب است، به‌صورت نهرهای آب که زنده‌کننده زمین خشک به‌شمار می‌رود، بروز و ظهور خواهد یافت.

از چهار نوع نهر (آب، شیر، عسل و شراب)، ابتدا نهرهایی را که از آب زلال‌ است و متعفن نمی‌شود، معرفی می‌کند. حیات دل به علم و معرفت خداست؛ بنابراین نهرهای علم و معرفتی که در قلوب جاری‌ست، در آنجا به‌صورت نهرهای زلال و غیرمتغیر، ظاهر و بارز است و مراد از أنهار، اصناف، انواع علوم و معارف حقه حقیقیه محسوب می‌شود.

مراد از «غَيْرِ آسِنٍ»، متغیرنبودن آن علوم به وهمیات، تشکیکات، عادات باطله، سنن ضاله و اعتقادات فاسده است. (امام‌شناسی، ج ۱، ص ۱۸۴ تا ۱۸۶، علامه طهرانی(ره)) امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید: «الماءُ سَیِّدُ شَرابِ الدُّنیا وَالآخِرَةِ؛ آب، سرور نوشیدنی‌های دنیا و آخرت است.»

امام صادق(ع) می‌فرماید: «مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ، وَهُمْ آلُ مُحَمَّدٍ وَأَشْيَاعُهُمْ...؛ بهشت وعده‌داده‌شده، برای آل محمد(ص) و پیروان ایشان است.» امام باقر(ع) می‌فرماید: «فِيهَا أَنْهَارٌ فَالْأَنْهَارُ رِجَالٌ؛ نهرها در بهشت، در حقیقت مردانی هستند» و درباره آیه «وَقَوْلُهُ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ فَهُوَ عَلِيٌّ(ع) فِي الْبَاطِنِ؛ و مقصود از آب زلال لایتغیر، در تأویل باطنی، وجود مقدس امام علی(ع) است.» بنابراین تأویل «ماء» همچنان امام(ع) محسوب می‌شود و این با تأویل آن به علم امام و علوم متقین از دریای بی‌کران معارف آنان هیچ منافاتی ندارد، بلکه همراه و سازگار است.

«إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا. عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا؛ همان نیکوکاران از پیمانه‌ای می‌نوشند که با کافور آمیخته شده است. آن پیمانه از چشمه‌ای‌ست که بندگان خدا از آن می‌نوشند و هرگونه بخواهند، آن را جاری می‌سازند.» (الإنسان/ ۵ و ۶)

، «وَمِزَاجُهُ مِن تَسْنِيمٍ. عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ؛ و آمیختگی آن چشمه (رَحیق) از تسنیم است، آن چشمه‌ای که فقط مقربین از آن می‌نوشند.» (المطففین/ ۲۷ و ۲۸)

چشمه کافور همان چشمه تسنیم است که آن نیز به مقربین اختصاص دارد و اما در کأس ابرار مقداری از آن ریخته می‌شود. ابرار از شراب مُهرکرده شده می‌خورند، مهر آن طیب و پاکیزه و همان قوانین شرع مقدس است که با آن ظرف شراب را پر کرده و از دستبرد شیطان مصون داشته‌اند. قدری از نهر تسنیم داخل آن شراب صافی کرده و به ابرار می‌دهند؛ ولی مقربین از خود چشمه تسنیم که از بالاترین نقطه از نقاط بهشت جاری‌ست، می‌آشامند.

آنکه بر اعراف قرار دارد و تسنیم از زیر پای او جاری‌ست، مقام ولایت کبری، حضرت مولی‌الموالی، امیرالمؤمنین(ع) است که تمام مقربین از چشمه جاری‌شده از زیر پای آن حضرت می‌آشامند. نهر تسنیم از قلب آن حضرت سرچشمه می‌گیرد، مقربین را سیراب می‌کند، سپس به حوض کوثر وارد می‌شود و از آنجا به قلوب شیعیان و موالیان.

هریک از أنهار، عیون و علوم که ذکر شد، چه تسنیم و کافور، چه زنجبیل، چه خمر صافی، چه نهر شیر، یا آب غیرمتعفن، یا نهر عسل، همه از مقام ولایت که علم مطلق است، سرچشمه می‌گیرد و افراد بنی‌آدم را هریک به‌نوبه خود، به حسب ظروف و استعدادها سیراب می‌کند. روایاتی بسیار و مستفیض از ائمه(ع) وجود دارد که ساقی کوثر، حضرت امیرالمؤمنین(ع) است. (امام‌شناسی، ج ۱، ص ۱۸۸ و ۱۸۹، علامه طهرانی (ره))

آب کوثر که ممزوجی از چشمه تسنیم و چشمه مَعین است، برای شست‌وشوی دل‌های گناهکاران، بسیار مفید و حیات‌بخش است. ماء مَعین، علوم و معارف الهی و ماء تسنیم، محبت و ولایت است. چون این دو با هم مخلوط گردد، مزاجی از علوم الهیه توأم با ولایت که حقیقت توحید است، به دست می‌آید و آن است که جگرهای سوخته را سیراب می‌کند و هرکس بنوشد، دیگر ابداً تشنه نمی‌شود و هرکس ننوشد، هیچ آشامیدنی دیگری نمی‌تواند او را سیراب کند: «وَنَادَىٰ أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ ۚقَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ.» (الأعراف/ ۵۰)

عالم آخرت، عالم ظهور حقیقت است. کسی که در دنیا با ایمان، عمل صالح، اطاعت و ولایت ائمه اطهار(ع) راهی برای خود باز نکرده، از آبشخور آب حیات، زندگی معنوی و چاشنی ولایت محروم است. او سیاه‌چهره و لَه‌لَه‌زنان در تشنگی فرومی‌رود و صاحبان ولایت و محبان، سپیدچهره و سیراب هستند؛ بنابراین حوض کوثر، مقام ظهور و بروز ولایت محسوب می‌شود. (معادشناسی، ج ۹، ص ۴۵۹ تا ۴۶۱)

آبی که در مقام تشریف و معنا، مهریه حضرت کوثر(س) است، تأویلی جز این ندارد. او دارای مقام شفاعت کبری، محور آل‌کسا، رضایتش هم‌ارز رضایت خدا و غضبش در تراز غضب اوست.